Lekcjobus, czyli dzielimy się swoimi pomysłami

lekcjobus

W ramach projektu STO LAT DLA POKOJU W EUROPIE stworzyliśmy zbiór materiałów i wsparcia dla nauczycieli, biorących udział w projekcie. Nazwaliśmy go LEKCJOBUSEM.

Lekcjobus to miejsce, gdzie znajdują się nasze materiały edukacyjne i publikacje. Możecie je pobierać i wykorzystywać do własnej pracy z uczniami. Zapraszamy!

LEKCJOBUS FUNDACJI DOM POKOJU

 

Reklamy

Zarządzanie złością

Dziwisz się ze masz wciąż pod górkę choć sam pchasz się na szczyt.

Zeus „Świt”

 

Dorota Whitten

 

Zarządzanie złością

 

Wstęp

W poniższym tekście znajdziecie dużo pytań, które należy postawić samemu sobie. Ponieważ są to pytania do was, odpowiedzi należy szukać w sobie.

Zacznę od banalnego stwierdzenia, że człowiek jest zwierzęciem stadnym. Mało kto decyduje się świadomie na życie pustelnika. Życie w społeczeństwie oznacza obecność wokół nas innych osób oraz sieć relacji z tymi osobami. Relacje społeczne są wszechobecne: nawiązujemy je z bliskimi nam osobami (rodzina, przyjaciele) oraz z dalszymi znajomymi, kolegami z pracy itp. Ale nie tylko. Relacje nawiązujemy bowiem również z panem z warzywniaka, u którego regularnie robimy zakupy, listonoszem, który latami przynosi nam pocztę i sąsiadami z osiedla, którzy w tym samym czasie, co my wyprowadzają swoje pieski na spacer.

Wyobrażasz sobie codzienność bez relacji?

 

Relacje społeczne

Dzięki relacjom społecznym zaspokajamy najważniejszą życiową potrzebę afiliacji,
a także zwyczajnie – doświadczamy przyjemności płynącej z kontaktu z drugim człowiekiem.

Żeby kształtować własną tożsamość i wewnętrzną spójność
potrzebujesz jednocześnie autonomii i niezależności.

Wciąż na nowo poszukujesz więc równowagi pomiędzy „byciem z innymi” a „byciem z samym sobą”.

 

Cztery podstawowe strategie działania w społeczeństwie:

Agresywna

Agresja w sytuacjach społecznych prowadzi do pogorszenia relacji z otoczeniem. Życie człowieka agresywnego przypomina pole walki, jest wypełnione konfliktami.

Manipulacyjna

MANIPULACJA jest skuteczną metodą zaspokajania naszych potrzeb. Niszczy jednak relacje z drugim człowiekiem.

Uległa

Uległość jest wynikiem nadmiernej potrzeby akceptacji. Ulegamy, bo chcemy, żeby nas lubiono. Uległość ogranicza naszą przestrzeń życiową.

Asertywna

Oparta na wzajemnym szacunku.

Emocje w relacjach

Po mapie emocji bardzo często poruszamy się intuicyjnie. Najłatwiej to sprawdzić używając komunikatorów: Facebook, Skype, Gadu-Gadu, czy telefonu. Ile emotikon mam  do wyboru? Ilu używam? I uwaga – czy analizuję emotikony, zastanawiam się której użyć?

Nie potrzebujemy refleksji czy też dużej dozy uwagi, aby użyć „buziek” – wesołej, smutnej, mającej łzy w oczach albo serduszka, złej, bardzo złej, marszczącej tylko czoło, zdziwionej itp.

Emotikony wzmacniają nasz przekaz, wizualizują to, co odczuwamy w danym momencie, osobie, z którą się komunikujemy. A teraz – uwaga – ile emocji potrafimy nazwać, a ile pokazać, zobrazować? Jak pewnie poruszamy się po ich odcieniach i subtelnościach, dzięki całej gamie obrazków? I ostatnie pytanie – co nam to daje?

Czy pamiętacie powiedzenie „słomiany ogień”?

 

Ćwiczenie: Pomyśl o twoich najważniejszych relacjach prywatnych czy zawodowych i postaw sobie następujące pytania:

Które z nich były dla ciebie ostatnio źródłem przyjemności i radości?

Które niedawno wywołały w tobie irytację i złość? W których poczułeś się zaniepokojony lub wystraszony?

Które wzbudziły w tobie melancholię, nostalgię lub smutek?

Jakie inne emocje czułeś ostatnio w relacjach z ważnymi dla ciebie osobami?

Jak emocje wpływają na twoje kontakty z ludźmi?

Co sprawie, że jesteś zły?

O co się najczęściej kłócisz?

W jaki sposób się kłócisz?

Jakie skutki ma twój sposób kłócenia się?

 

Złość i komunikacja w konflikcie

Słuchaj, co mówi osoba rozzłoszczona. Zastanów się, co oznaczają jej słowa i emocje. Co się stało? jak wygląda sytuacja z jej perspektywy?

 

Zastosuj parafrazę, aby pokazać, że słuchasz, słyszysz i chcesz zrozumieć swojego rozmówcę.

Nie oskarżaj, nie wdawaj się w słowne potyczki.

Zamiast tego pytaj o oczekiwania.

Pozwól rozmówcy zachować twarz.

Nie przypieraj go niepotrzebnie do muru.

Nie przygnębiaj – nikt tego nie lubi.

Pamiętaj, że ważne jest konstruktywne rozwiązanie problemu, a nie wykazywanie na to, kto zwyciężył.

 

Jak zarządzać własnym gniewem, by nie uszkodzić ani siebie, ani innych?

  1. Wycofaj się z sytuacji

Pierwszą rzeczą, którą powinieneś zrobić, jeśli czujesz, że narasta w tobie gniew czy złość, to wycofanie się z sytuacji. Wystarczy, że symbolicznie zrobisz trzy kroki do tyłu lub pozwolisz sobie na przerwę w myślach. Pomaga liczenie od 1-10. To pozwoli nieco ochłonąć i uniknąć destrukcyjnego wybuchu.

  1. Przyznaj się do emocji, które odczuwasz

Dziewczyna pyta, czy jesteś zły, a ty na to cedzisz przez zaciśnięte zęby „N I E” – znasz to skądś? W zarządzaniu złością trzeba umieć przyznać się do tego, że coś nas zezłościło. Masz prawo do odczuwania tych emocji. Uświadom je sobie. (Pomaga powiedzeniu sobie po cichu: „Tak, jestem zły”.)

  1. Zidentyfikuj źródło złości

Po tym jak ochłoniesz, zidentyfikuj to, co cię zezłościło. Może być to osoba, sytuacja, czy konkretny fakt. Rozpoznanie źródła złości pozwoli ci na podjęcie dalszych, sensownych kroków, zamiast odreagowania na otoczeniu. (np. zirytował cię twój klient, ale ponieważ nie możesz na niego nakrzyczeć, wyżywasz się na swoim koledze albo na zszywaczu biurowym.)

  1. Skonfrontuj się ze źródłem

Mając wiedzę na temat tego, co cię zezłościło możesz dążyć do konfrontacji, czyli z tym, na co masz wpływ próbować sobie poradzić, a to na co wpływu nie masz – zaakceptować, bo złość i tak niczego nie zmieni. Tak jak w „Modlitwie” Anonimowych Alkoholików:

Boże, użycz mi pogody ducha, abym godził się z tym, czego zmienić nie mogę, odwagi, abym zmieniał to, co zmienić mogę, i mądrości, aby odróżniał jedno od drugiego

  1. Poradź się osoby trzeciej

Jeśli nie masz siły sam skonfrontować się z tym, co cię zezłościło (np. z szefem) poszukaj osoby, której opowiesz o wydarzeniu i która pomoże ci je ocenić, bądź poradzi, co zrobić dalej.

  1. Idź dalej

Złość to uczucie, które może zjeść cię od środka, powstrzymać od działania i jeśli nic z nią nie zrobisz, zahamuje cię. Nawet jeśli nie możesz usunąć tego, co cię złości, idź dalej – pozwalając złości wygrać – sam przegrasz.

Dorota Whitten

_DSC6951koordynator działu Edukacji Pokoju w Fundacji Dom Pokoju; edukator, mediator, socjolog-empirysta, trener; zawodowo i prywatnie propaguje ideę mediacji jako komunikacji bez agresji; współtwórczyni licznych projektów, m. in. ze współpracy z Radą Seniorów Osiedla Nadodrze i wielu innych działań społecznych; członek Zarządu Stowarzyszenia COŚ DOBREGO, a także wolontariusz Fundacji Greenpeace, od początku jej istnienia w Polsce; współautorka diagnozy potrzeb i możliwości szkół w zakresie pracy z uczniami, badania wielokulturowego, a obecnie również Analizy Funkcjonalnej Wrocławskich Osiedli oraz adaptacji podręczników i metod do Zarządzania Konfliktem i Mediacji Rówieśniczych dla szkół;

Artykuł jest własnością autora, ale treści w nim prezentowane stanowią wiedzę zdobytą na różnych szkoleniach i pochodzącą z rozmaitych publikacji, dlatego autor nie uzurpuje sobie praw do zamieszczonych treści.

Jakie są konsekwencje przemocy – czyli o tym, czego doświadczają agresor, ofiara i świadek

Katarzyna Nowicka

Kiedy zajmujemy się przemocą w szkole, najczęściej myślimy o szkodach ponoszonych przez ofiary. Konsekwencje przemocy ponoszą jednak wszyscy uczestnicy tych sytuacji. W zespole klasowym często rzuca nam się w oczy ofiara i sprawca, bądź kilku sprawców agresywnych zachowań. Często zapominamy o pozostałych uczniach, którzy uczestniczą w sytuacji przemocy jako świadkowie. Zwykle jest to około dwudziestu osób.

Długotrwałe pozostawanie w kręgu destrukcyjnego oddziaływania przemocy wiąże się z przeżywaniem bardzo silnych i trudnych emocji, które mają wpływ na sposób myślenia o sobie ofiar, świadków i sprawców oraz na ich relacje z otoczeniem. Groźne jest to, że skutki psychologiczne pozostawania w relacji opartej na przemocy obserwujemy jeszcze po wielu latach od jej zakończenia.

Warto wiedzieć, że Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), na podstawie wieloletnich badań, prowadzonych w różnych krajach świata, stwierdziła że przemoc, zarówno ze strony dorosłych, jak i przemoc rówieśnicza, stanowi jedno z największych zagrożeń dla zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży. Jest również przyczyną urazów fizycznych i może prowadzić do śmierci. Przemoc ze strony rówieśników jest uznawana za najpoważniejszy czynnik ryzyka związany ze szkołą, wpływający na rozwój różnorodnych problemów w obszarze zdrowia psychicznego i jego zaburzeń.

Problemy i zaburzenia u dzieci spowodowane przemocą rówieśniczą to między innymi: uszkodzenia ciała, zaburzenia lękowe, fobia szkolna, znaczne obniżenie samooceny i poczucia własnej wartości, depresje, próby samobójcze i samobójstwa, zaburzenia psychosomatyczne, używanie środków psychoaktywnych, pogorszenie osiągnięć w nauce, częste zwolnienia lekarskie i wagary.

Poniższe zestawienie wskazuje na to, że przemoc generuje bardzo poważne problemy. Dlatego tak ważna jest profilaktyka przemocy i agresji, świadomość nauczycieli, wychowawców, jak również uczniów, na temat występowania zjawiska przemocy, umiejętność rozpoznawania i rozróżniania agresji od przemocy oraz wiedza na temat konsekwencji, jakie powoduje przemoc u sprawców, świadków i ofiar.

Agresja jest zjawiskiem incydentalnym. Mianem rym określamy wszelkie działania, których celem jest wyrządzenie komuś krzywdy fizycznej lub psychicznej. Działanie to ma wywołać u drugiej osoby ból, strach, niepokój bądź wewnętrzne cierpienie. Agresja dotyczy ludzi o zbliżonej sile i możliwościach. Natomiast przemoc jest procesem, oznacza przewagę sprawcy nad ofiarą lub ofiarami. Przemocą nazywamy sytuacje, w których nie występuje równowaga sił, np. gdy uczeń jest narażony na kpiny, ataki i jest wobec nich bezbronny, bo jest młodszy, słabszy fizycznie lub psychicznie. Agresja może prowadzić do przemocy. Szczególną formą przemocy w szkole jest dręczenie (bulling), a obecnie również cyberbulling (dręczenie w Internecie). Jest to systematyczne, długotrwałe prześladowanie, upokarzanie lub wykluczanie z grupy jednej osoby przez uczniów, którzy świadomie wykorzystują w tym celu swoją przewagę.

W szkole spotykamy się takimi formami agresji i przemocy jak: przemoc fizyczna, werbalna, relacyjna i cyberprzemoc. Przemoc fizyczna to bicie, kopanie, plucie, popychanie, szarpanie, wymuszanie pieniędzy, podstawianie nogi, zabieranie przedmiotów i niszczenie własności. Przemoc werbalna, czyli słowna, to: dokuczanie, przezywanie, wyśmiewanie, wyszydzanie, obrażanie, ośmieszanie, przeszkadzanie, grożenie, rozpowszechnianie plotek, pokazywanie nieprzyzwoitych gestów itp. Przemocą relacyjną natomiast określamy przemoc stosowaną bez fizycznego kontaktu, która polega na wykluczaniu ofiary z grupy, izolowaniu, pomijaniu czy nieodzywaniu się. Cyberprzemoc polega na używaniu nowych technologii do sprawienia komuś cierpienia. Ujawnia się ona m.in. wysyłaniem obraźliwych wiadomości SMS czy e-maili, umieszczanie w Internecie filmów i zdjęć ośmieszających koleżankę czy kolegę. Należy również pamiętać, że agresja i przemoc mogą być stosowane bezpośrednio, gdy uczniowie sami są ich sprawcami, lub pośrednio, gdy nakłaniają do takich działań kolegów.

Skutki przemocy obserwowane u ofiar przemocy to m.in.: dotkliwie poczucie poniżenia i upokorzenie, lęk, rozpacz i smutek, poczucie osamotnienia, bezsilność czy bezradność. Ofiary wstydzą się tego, co je spotkało i czują się winne, że nie potrafiły odeprzeć ataków. Równocześnie może towarzyszyć im ogromna złość, żal i nienawiść do sprawców, ale również do świadków, którzy nie reagowali i nie pomagali. Przeżywanie takich emocji wpływa negatywnie na koncentrację i w rezultacie na wyniki w nauce. Ofiary myślą o sobie najczęściej negatywnie, np: „jestem do niczego”, „sam jestem sobie winny”. Otoczenie postrzegają bardzo często jako wrogie i obojętne myśląc: „wszyscy są przeciwko mnie”, „nikogo nie obchodzę”. Takie wyobrażenia o sobie i o otoczeniu utrwalają się i mają wpływ na zachowanie ofiar i ich relacje z otoczeniem w całym późniejszym życiu. Długofalowe skutki doświadczania przemocy to: obniżona samoocena, zaburzenia somatyczne, trwałe urazy psychiczne, zaniżone poczucie własnej wartości oraz problemy społeczne, takie jak trudności w nawiązywaniu kontaktów, skłonność do izolacji oraz częste myśli samobójcze.

Przemoc jest zagrożeniem dla zdrowia fizycznego i psychicznego ofiar, ale również destrukcyjnie wpływa na jej sprawców. W procesie przemocy szkolnej jej sprawcy doraźnie osiągają korzyści psychologiczne i społeczne. Za pomocą swoich zachowań odreagowują napięcia z sytuacji pozaszkolnych, dzięki czemu doznają ulgi. Zdobycie i utrzymanie wiodącej pozycji w grupie pozwala im odczuwać zadowolenie i satysfakcję. Wejście w rolę sprawy przemocy utrudnia jednak budowanie głębokich relacji z kolegami oraz zdobywanie umiejętności psychologicznych i społecznych, potrzebnych do prawidłowego i satysfakcjonującego funkcjonowania w społeczeństwie. Agresor krzywdzi innych i powoduje występowanie u ofiar chęci odwetu. Sprawca często usprawiedliwia swoje zachowanie myśląc: „wszyscy tak robią”, „przecież nie robię nic złego.”. O ofierze myśli: „sama jest sobie winna”, „zasłużyła na to”, o świadkach zaś: „skoro nie reagują, to chyba wszystko jest w porządku”, „nic mi nie zrobią, bo się boją”. Zachowania agresywne są oceniane jako poważne, ryzykowne zachowania zdrowotne, które często współwystępują z innymi zachowaniami problemowymi (używaniem alkoholu czy narkotyków), a w wielu przypadkach prowadzą do działań przestępczych.

Świadkowie przemocy mogą czuć się bezsilni i zastraszeni, mogą przeżywać niepokój i dezorientację. Natomiast gdy po latach dopiero dowiadują się o dramatycznych dla ofiary konsekwencjach przemocy rówieśniczej, odczuwają poczucie winy, niezadowolenie i mają pretensje do siebie, że nie reagowali na przemoc. Świadkowie uczą się milczeć, odwracać wzrok, uczą się bezradności. W przyszłości ciężej jest im reagować w trudnych sytuacjach, kształtuje się więc bierna postawa wobec życiowych trudności. Długotrwałym skutkiem bycia świadkiem przemocy może być obniżenie poczucia odpowiedzialności, nieumiejętność współpracy oraz trudności w rozwiązywaniu konfliktów.

Jak starano się dowieźć, negatywne konsekwencje pozostawania w sytuacji przemocy dotyczą zarówno ofiar, jak i sprawców oraz świadków. Zamiast radzić sobie z konsekwencjami przemocy, lepiej jest jej skutecznie przeciwdziałać. Dlatego tak ważne jest szerzenie wiedzy na temat agresji i przemocy, ich przyczyn oraz skutków i sposobów reagowania i przeciwstawiania się tym działaniom.

Katarzyna Nowicka

Wykorzystana bibliografia oraz polecana literatura przedmiotu:

  1. Borkowska A., Szymańska J, Witkowska M.,(2012), Przeciwdziałanie agresji i przemocy w szkole. Poradnik dla nauczycieli. Warszawa: ORE.
  2. Czemierowska-Koruba E.,(2014), Agresja i przemoc w szkole, czyli co powinniśmy wiedzieć, by skutecznie działać. Warszawa: ORE.
  3. Dambach K.E., (2003), Mobbing w szkole. Jak zapobiegać przemocy grupowej, Gdańsk: GWP.
  4. Danilewska J., (2002), Agresja u dzieci – Szkoła porozumienia, Warszawa: WSiP.
  5. Olweus D., (1998), Mobbing. Fala przemocy w szkole. Jak ją powstrzymać?, Warszawa: Wydawnictwo Jacek Santorski & CO.
  6. Poraj G., (2002), Agresja w szkole. Przyczyny, profilaktyka, interwencje, Łódź: Oficyna Wydawnicza Edukator.
  7. Rigby K., (2010), Przemoc w szkole. Jak ją ograniczać. Poradnik dla rodziców i pedagogów, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

 —

K.Nowicka_fot.A.J_obr.JPG

Katarzyna Nowicka – psycholog; na co dzień, prowadzi terapię dzieci, młodzieży i dorosłych w Centrum Wsparcia Rodziny Consilia oraz pracuje jako psycholog w szkole podstawowej. We współpracy z Fundacją Dom Pokoju opracowuje i wprowadza w szkołach program Zarządzania Konfliktem i Mediacji Rówieśniczych. Prowadzi szkolenia dla nauczycieli, wykłady wspierające kompetencje wychowawcze dla rodziców oraz warsztaty psychoedukacyjne dla dzieci i młodzieży; (telefon: 514890015, e-mail katarzyna.nowicka@consilia.com.pl)